Η «εθνογένεση»...

 Με την ευκαιρία των ημερών αποφασίσαμε να ασχοληθούμε με την ελληνική «εθνογένεση». Βασική αναφορά μας θα είναι το βιβλίο του  Παναγιώτη Νούτσου: «Νεοελληνικός Διαφωτισμός-Τα όρια της διακινδύνευσης»(Ελληνικά Γράμματα) και μία ομιλία του Κ. Καραπάνου το 1869!

Ο Π. Νούτσος αναφέρει τον Ρήγα και τη διάκριση του «λαού», που είναι «όλοι οι κάτοικοι του Βασιλείου τούτου χωρίς εξαίρεσιν θρησκείας, διαλέκτου…», από τους πλούσιους και τους προεστούς που είναι οι στυλοβάτες του παλαιού καθεστώτος(Νούτσος, σ. 437). Γι’ αυτό ο Ρήγας μιλούσε για την ανάγκη ελευθέρωσης(άρα υπήρχε κοινή καταπίεση) Ελλήνων, Βούλγαρων, Αλβανών, Βλάχων, Αρμένηδων, αλλά και Τούρκων, καθώς όλοι «στενάζουν υπό την δυσφορωτάτην τυραννίαν του Οθωμανικού βδελυροτάτου δεσποτισμού»(σ. 438). Συνεπώς, το σύστημα του Οθωμανικού δεσποτισμού ήταν πολυεθνικό, για την ακρίβεια «πολυθρησκευτικό» στη βάση της οργάνωσης των «μιλέτ», αντιστοιχώντας σε μία πολυθρησκευτική κορυφή που είχε τη δική της ιεραρχία(πρώτοι οι Οθωμανοί μουσουλμάνοι αλλά και με τη συμμετοχή άλλων Οθωμανών υπηκόων διαφόρων θρησκευτικών ομάδων, όπως οι Έλληνες διερμηνείς, οσποδάροι, υφυπουργοί Εξωτερικών κ.ά.. Σημειώνουμε ότι τα αξιώματα «αγοράζονταν»). Άρα υπήρχε διάκριση της πολυθρησκευτικής και πολυεθνικής άρχουσας τάξης και ενός πολυθρησκευτικού και πολυεθνικού «λαού», που συμπεριλάμβανε και τους φτωχούς Τούρκους. Ιστορικά σημειώνονται πολλές περιπτώσεις οικονομικής καταπίεσης (φορολογίας και διώξεων) φτωχών Τούρκων, μπέηδων κ.ά.

Αυτό είναι το ένα θέμα. Το άλλο είναι ο τρόπος «γένεσης» του νεοελληνικού έθνους. Εδώ το βιβλίο του Π. Νούτσου είναι εξαντλητικό, καθώς σ’ αυτό το σημείο έχουν δημιουργηθεί σφοδρές αντιθέσεις των μελετητών. Αν κάνουμε τη διάκριση μεταξύ του έξωθεν και ένδοθεν «βλέμματος» θα διαπιστώσουμε πως οι αντιθέσεις περισσότερο προκαλούνται στη δεύτερη περίπτωση, από τον τρόπο δηλαδή που εμείς οι ίδιοι «βλέπουμε» τον εαυτό μας, την εθνική μας ταυτότητα. Σχετικά με τους «έξω» (Λοκ, Χέγκελ και όλοι οι Ευρωπαίοι) πλην των Φαλμεράγιερ και Τόυνμπη, όλοι αναγνωρίζουν το δικαίωμα των «Ελλήνων χριστιανών» ως «απογόνων των παλιών κατόχων εκείνης της χώρας» να αποτινάξουν τον τουρκικό ζυγό(Λοκ, 1690). Οι «Έλληνες δεν παύουν να είναι σε κατάσταση κατακτημένης χώρας» που νομιμοποιεί την «ελληνικήν εξέγερσιν» εναντίον του κατακτητή (Χέγκελ, 1824, Νούτσος). Για τους «δυτικούς» το θέμα ήταν απλό, όχι όμως για απλούς λόγους, αλλά στο πλαίσιο της «διάλυσης» της Οθωμανικής αυτοκρατορίας(δες και το βιβλίο της Μυστακίδου «ένδοξη δουλεία»). Το ένδον «βλέμμα» διαφοροποιείται σχετικά με τον τρόπο της νεοελληνικής «εθνογένεσης». Σύμφωνα με τον Σβορώνο ο χαρακτήρας μιας κοινωνίας εμφαίνεται στο «είδος της ιστορίας που γράφει». Τι ιστορία γράψαμε οι νεοέλληνες; Ο ίδιος ο Σβορώνος αναφέρεται στις περιπέτειες της «ιδιότυπης» ελληνικής κοινωνίας «χωρίς να αγνοήσει» τις προσπάθειες της «διανόησής της για την αποσαφήνιση και την απομυθοποίηση των στοιχείων που συνιστούν τον πραγματικό νεοελληνικό πολιτισμό, τοποθετημένο στο σύνολο του ευρωπαϊκού πνεύματος όπου και ανήκει»(1976). Άρα έχουμε τους «μύθους», που είναι αναγκαίοι στην προσπάθεια διαμόρφωσης εθνικής συνείδησης(σύμφωνα με την «υποκειμενική» προσέγγιση-συγκρητισμός- η επιλεκτική αμνησία, η λήθη και περισσότερο το «ιστορικό σφάλμα» συνιστούν ουσιώδεις παράγοντες στη δημιουργία ενός έθνους, γι’ αυτό η πρόοδος των ιστορικών μελετών «συνεπάγεται κινδύνους για τη nationalite, Νούτσος 2002).

Η διαμόρφωση της εθνικής ταυτότητας απαιτεί τη «συνέργεια πολλών παραγόντων» σύμφωνα με το Ν. Πουλαντζά. Ή όπως έγραφε ο Π. Κονδύλης: «Δεν μπορεί να υπάρξει μέθοδος ικανή να προβλέψει όλες τις συγκεκριμένες περιπτώσεις και συνάμα να συνδέσει ρητά τη διερεύνησή τους με τον εκάστοτε κανόνα». Με άλλα λόγια το συγκεκριμένο δεν μπορεί να υπαχθεί σε κανόνες καθώς είναι η «σύνοψη πολλών καθορισμών». Σε κάθε περίπτωση, η διαμόρφωση μιας νέας εθνικής ταυτότητας έχει ανάγκη την επιστροφή στην παράδοση. Αυτή η «επιστροφή» δεν γίνεται χωρίς όρους. Επιστρέφοντας στην παράδοση, συγχρόνως την επινοούμε καθώς δεν την «βλέπουμε» μόνο υπό μία διαχρονική οπτική αλλά και με βάση τις συγχρονικές μας ανάγκες. Άρα υπάρχει ένας «αναστοχασμός», καθώς οι ανάγκες ποικίλλουν, και επιπλέον δεν είναι ενιαίες στους «πάνω» και στους «κάτω». Το ίδιο και οι παραδόσεις, καθώς στην Ελλάδα έχουμε μία «λόγια» και μία «λαϊκή» παράδοση. Η «λόγια» είναι έντονα επηρεασμένη από τον ευρωπαϊκό διαφωτισμό και ίσως τις γεωπολιτικές των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων(Ρενιέρης: να γίνει η Ελλάδα «εκ νέου ο αρχηγός της Δύσεως εις την ηθικήν της Ανατολής κατάκτησιν και ανάπλασιν»), ενώ η «λαϊκή» είναι επηρεασμένη από την Ανατολή(μέσω της πολιτισμικής όσμωσης που επιτελείται στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας). Η επιρροή αυτή της «λαϊκής» παράδοσης από την Ανατολή χαρακτηρίζεται από τους λόγιους «διαφθορά ηθών και χαρακτήρος» που τους πρέπει «επανόρθωσις»(Ανώνυμος, Νούτσος 157). Το ίδιο έλεγε και ο Κοραής όταν μιλούσε για οικονομική και πνευματική αφύπνιση λόγω της διαφθοράς των ηθών από την κατάκτηση. Παρόλα αυτά ο Κοραής μιλούσε για μία καταφατική αντιμετώπιση και όχι άρνηση της Ανατολής. Όμως, η Ανατολή(ταυτισμένη ούτε κάν με την Οθωμανική αυτοκρατορία αλλά με τους Τούρκους) απωθήθηκε συνολικά ως «διαφθορά» και 400 χρόνια ιστορικού βίου αντιμετωπίζονται ως μια «μαύρη τρύπα» της ιστορίας. Γι’ αυτό ο Ελύτης μίλησε για τους «τολμητίες» που ενδιαφέρθηκαν για τις παραμελημένες «αξίες της Ανατολής»(σ. 213, «γενιά του ’30).

Τι εννοούσαν, λοιπόν, οι λόγιοι όταν μιλούσαν για διαφθορά; Εδώ υπεισέρχεται η σύγκρουση της εκκοσμίκευσης -ευρωπαϊκός Διαφωτισμός- με τη θρησκευτική  δαιμονοπληξία της Ανατολής(Σύμφωνα με τον Μοισιόδακα -1780- εκτυλίσσεται «πολεμοπανήγυρις των προλήψεων, όπου οι ιδιώται αγοράζουσι παρά των σοφών και όπου οι σοφοί δανείζονται παρά των ιδιωτών»). Η σύγκρουση αυτή οδήγησε στη διευθέτηση μέσω της «διπλής αλήθειας», σύμφωνα με το χριστιανικό μύθο των «δύο μαχαιρών»: της πνευματικής και της κοσμικής εξουσίας. Η εκκοσμίκευση όμως δημιουργούσε ανασφάλεια καθώς συνυφαίνονταν με την ατομικότητα, ένα άτομο που εγκλείεται στον εαυτό του, στο ιδιωτικό του συμφέρον των πολλαπλασιαζόμενων ανταλλακτικών αξιών-εμπορευμάτων, συγκρουόμενο με την κοινότητα και τον βιωματικό πολιτισμό των κοινών «αξιών χρήσης» της Ανατολής. Δεν είναι τυχαίο ότι η ατομικότητα δεν μπόρεσε ποτέ να νομιμοποιηθεί στην Ελλάδα ως ηθικότητα(βλέπε «φιλοτομαρισμός», «λαμόγια») κι αυτό για κάποιους συνιστά μία εκκρεμότητα που καθορίζει την ελληνική καθυστέρηση έναντι της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας.

Ο Ευρωπαϊκός διαφωτισμός θα διαχωρίσει τη φύση από τον πολιτισμό(κάτι που επικρίνει ο Νούτσος), μετασχηματίζοντας την κοινωνία σε μία αφαίρεση που τίθεται απέναντι στο άτομο (δες και Κ. Παπαϊωάννου). Αντίθετα, η «λαϊκή παράδοση» θα εμμένει στη στενή σύνδεση ανθρώπου και φύσης(λογιζόμενη γενικώς ως δαιμονοπληξία από τους λόγιους). Ανάμεσα στους λογίους(δυτικούς) και του λαϊκούς(ανατολίτες) υπάρχουν, ακόμη, και όσοι αισθάνονται «ανατολίτες» με δυτικό τρόπο!

Όμως γιατί η σύγκρουση; Τι συμφέροντα διακυβεύονταν; Αυτό είναι εμφανές από τους θεσμούς και τους παράγοντες –ενδογενείς και εξωγενείς- που ενεπλάκησαν στη διαμάχη (Εκκλησία, νεοσύστατο Κράτος-πανεπιστήμιο, σύνθεση και εσωτερικές αντιθέσεις άρχουσας τάξης-πολυμορφικοί αστοί-, συν τα συμφέροντα ευρωπαϊκών δυνάμεων-εξάρτηση κ.ά.).

Ένα άλλο σημαντικό θέμα είναι πώς τα υποκείμενα βιώνουν τη συντελούμενη εθνογένεση, συγκροτώντας την ταυτότητά τους(φαντασιακή κοινότητα*) και συνακόλουθα πως βιώνουν τη σύγκρουση, πως βλέπουν τους εαυτούς τους και τους άλλους.

Οι «πάνω» και οι «κάτω»     

 Ποια, όμως, ήταν η σχέση των «πάνω» με τους «κάτω» στην ελληνική κοινωνία του νεοσύστατου ελληνικού κράτους; Ποια ήταν η θέση και η σχέση αφέντη, υπηρέτη, επιστάτη, χωρικού και κολίγου;

Στην πόλη, στην αστική κοινωνία της Αθήνας, ο κοινωνικός διαχωρισμός δεν έχει τους ενδιάμεσους, τη μεσαία –δεύτερη- τάξη(τους τσιπλάκηδες), αλλά μόνο δύο τάξεις. Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στα αθηναϊκά του διηγήματα περιγράφει «το βίο των παραριγμένων(σ.σ. των αποκλεισμένων, των «κάτω») της κοινωνίας του Άστεως». «Εις τας Αθήνας, ως γνωστόν, η πρώτη Ανάστασις είναι για τις κυράδες, η δευτέρα(σ.σ. Κυριακή απόγευμα) για τις δούλες…».

 Οι «Πάνω» έρχονται στην Ελλάδα από τις παροικίες, κουβαλώντας στη σκευή τους και τις κοινωνικές τους διαστρωματώσεις και συνήθειες: «Η κλίμακα της παροικιακής διαστρωματικής σύνθεσης άρχιζε από τον μεγαλοτσιφλικά-μεγαλέμπορα, το βιομήχανο και τραπεζίτη και κατέληγε στο μικρομπακάλη». Ακολουθούσαν οι «υπηρέτες», τους οποίους επιχείρησε αρχικά να οργανώσει ο Μαρίνος Αντύπας. Ο πάροικος του 19ου αιώνα ήταν ένας πολυμορφικός αστός (έμπορος, μεσίτης, τραπεζίτης, τσιφλικάς, ακόμα και παραγωγός-βιομήχανος). «Για τον πάροικο η Μεγάλη Ιδέα ήταν λιγότερο συνδεδεμένη με την απελευθέρωση και περισσότερο με την επέκταση του ελληνισμού». «…Η ανάγκη της προβολής και της επιβολής της παροικιακής ιδεολογίας για "το μεγάλο ιστορικό προορισμό’’ της, διαμόρφωνε καταλυτικά και τον ψυχισμό του πάροικου "εθνικού ευεργέτη’’, που τον έκανε να διαθέτει ένα μέρος της περιουσίας του για πολιτισμικά κοινωφελή έργα στην Ελλάδα και στις παροικίες».

Ο Κ. Καβάφης και ο Γ. Σκληρός διαφοροποιούνται από την παροικιακή ιδεολογία του «ξένου», του «μικρού λευκού» που θέλει να γίνει «μεγάλος». Αυτό συνάδει με την μετατροπή της Ελλάδας σε Μεγάλη, δηλαδή σε Αποικιοκρατική Μητρόπολη. Οι Καβάφης και Σκληρός στρέφονται κατά των Βρετανών και υπέρ των αποικιοκρατούμενων «βαρβάρων». Ως γνωστόν ο Τρικούπης βοήθησε τους Άγγλους στον αποκλεισμό της Αιγύπτου όταν εξεγέρθηκε ο Αραμπή πασάς.

 «Από το 1876 –όπως γράφει ο Αλέξ. Αρ. Οικονόμου- παρετηρείτο αθρόα συρροή εις τας Αθήνας των πλουτισάντων εις το εξωτερικόν Ελλήνων. Εγκαθιστάμενοι εις την ελληνικήν πρωτεύουσαν έφερον μαζί των συνηθείας ευκολιών, καλοπεράσεως… και επεδείκνυον περιφρόνησιν προς τον απλούν, τον «νοικοκυρίστικον» τρόπον ζωής των εγχωρίων. Ανταπέδιδον εις αυτούς την υπεροπτικήν συμπεριφοράν των ξένων προς τους εαυτούς των όταν ζαρωμένοι διέμενον εις τον τόπον εκείνων». 

 «Η πρώτη βαθμίς επί της κλίμακος του πολιτισμού είναι η ποιμενική ζωή, δι’ ης ο άνθρωπος εξέρχεται της αγρίας αυτού καταστάσεως,  η Δευτέρα βαθμίς είναι η γεωργία δι’ ης ούτος αποκτά σταθεράν και μόνιμον κατοικία… η τρίτη και τελευταία βαθμίς είναι η του Εμπορίου…», έγραφε ο Κ. Καραπάνος. Οι ποιμένες είναι σχεδόν άγριοι, οι γεωργοί ημιάγριοι ή ημιπολιτισμένοι και μόνο οι έμποροι είναι πολιτισμένοι. Μάλιστα, ο σημερινός «κατώτερος λαός»(!) αντιστοιχεί στους αρχαίους δούλους!( Κ. Καραπάνος: Το εμπόριον των Αρχαίων Ελλήνων και ο χαρακτήρ αυτού –Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον Εορτήν του εν Κωνσταν/λει Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου, τη 4η Μαΐου 1869, Τυπογραφείο Α. Κορομηλά, Κων/λη, 1869).

Ο διπλωμάτης, χρηματιστής, αρχαιολόγος, τσιφλικάς, εκδότης, υπουργός, αρχηγός κόμματος, Κ. Καραπάνος δεν μιλούσε για εθνική απελευθέρωση αλλά για «πολιτική αλλαγή»!

 *Ζακ Λε Γκοφ, Νικολά Τρουόνγκ: «Το φαντασιακό στο Μεσαίωνα», Κέδρος, 2008. «Για να μελετήσει κανείς το φαντασιακό μιας κοινωνίας» σημειώνει ο Λε Γκοφ, «πρέπει να καταδυθεί στη συνείδησή της και στην ιστορική της εξέλιξη. Να φτάσει στην καταγωγή και τη βαθύτερη φύση του ανθρώπου… Όλες οι μεγάλες «εικόνες» του Μεσαίωνα, αυτή του ανθρώπου-μικρόκοσμου, αυτή του καθρέπτη, αυτή της Εκκλησίας –σώμα μυστικό-, αυτή της κοινωνίας-σώμα οργανικό, μακάβριος χορός, όλες οι συμβολικές αναπαραστάσεις της κοινωνικής ιεραρχίας, ρούχα, γουναρικά, οικόσημα, και της πολιτικής οργάνωσης, συμβολικά αντικείμενα της εξουσίας, σημαίες και λάβαρα, τελετουργίες χρίσης(χρίω) και βασιλικές εμφανίσεις, όλο αυτό το μεγάλο corpus εικόνων επανεμφανίζει σε εξωτερικά σημάδια τις βαθιές εικόνες, λιγότερο ή περισσότερο περίπλοκες, ανάλογα με την κοινωνική κατάσταση και το πολιτιστικό επίπεδο του νοητικού σύμπαντος των ανδρών και των γυναικών της μεσαιωνικής δύσης».

 


Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Η δική μου Σιμόν Βέιλ

Ο Κάρολος (Τσαρλς) Ντίκενς

Έρμαν Έσσε